"Zoals de zon de aarde kleurt, kleurt kunst 't leven" (DvhN)

Fotokunst

Van oudsher behoren beeldhouw-, schilder-, graveer- en tekenkunst tot de beeldende kunsten. In het van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal staan deze disciplines met name genoemd bij "beeldende kunsten". Er staat ook dat het kunsten zijn die hoofdzakelijk met visuele middelen werken. In hetzelfde woordenboek staat bij "kunst" het volgende: "het vermogen van de kunstenaar, het vermogen dat wat in geest of gemoed leeft of daarin gewekt is tot uiting of voorstelling te brengen op een wijze die schoonheidsontroering kan veroorzaken". Fotokunst werkt met visuele middelen en kan schoonheidsontroering veroorzaken en behoort derhalve tot de beeldende kunsten.

Vooroordelen

Tegenwoordig zijn er steeds meer fototentoonstellingen, er bestaan al meerdere fotomusea, soms zijn foto’s duurder dan schilderijen en er is al een fotograaf die de prestigieuze Turnerprijs voor hedendaagse beeldende kunst heeft gewonnen. Toch bestaan er nog vooroordelen ten aanzien van fotokunst. Hieronder staat er een paar genoemd.

"Het is maar een druk op een knopje"

Een druk op een knopje suggereert dat het maken van een foto nauwelijks tijd en energie kost. Integendeel, een goede foto vergt het volgende:

• Voorbereiding; het inleven in het onderwerp en het bepalen van de compositie, in relatie tot de opdracht, is het belangrijkste. Maar ook welke camera met welke lens gebruik je, zijn er geen storende objecten in de achtergrond, hoe is het licht ter plekke (afhankelijk van het tijdstip van het jaar en/of van de dag) of moet het in een studio met kunstmatig licht.
• Nabewerking; in het huidige digitale tijdperk is dit noodzakelijk. Zijn de kleurbalans, de witbalans en het histogram correct, moeten sommige delen meer of minder donker of licht, zijn er nog kleine storende elementen, zoals stofjes of puistjes, die weg kunnen.
• Presentatie; hierbij is de ondergrond voor het beeld van belang, met andere woorden op welk materiaal druk je het af. Is het nodig om de foto op te plakken, moet er een passe-partout om, welke soort lijst, al of niet met glas, moet het buiten kunnen hangen.

Als voorbeeld mijn beeldmerk, een zomereik in grasland. Het onderwerp diende zich spontaan aan tijdens een fietstocht in Engeland, waar ik toen woonde. Voor de compositie bleek dat een close-up van de boom met een paar tractorsporen op de achtergrond beeldbepalend. Ik gebruikte een spiegelreflexcamera met een 600 mm telelens, uiteraard alles op statief. Deze grote telelens was nodig, want dan kon ik een storend object, de iets hoger gelegen boerderij, uit beeld laten. Daarnaast was de tijd van het jaar bijna essentieel. Toen ik de boom voor het eerst zag, was het nog zomer en was er geen contrast tussen de boom en het grasland. Pas in de late herfst werden de bladeren goudkleurig, terwijl het gras fris groen bleef. Het tijdstip op de dag van opname was ook belangrijk. Een mooie zonnige dag even na het middaguur bleek het beste resultaat op te leveren. Al met al duurde het ruim drie maanden voordat de definitieve foto was gemaakt.
De foto is oorspronkelijk op dia gemaakt, dus de opname moest qua belichting toentertijd gelijk goed zijn. De dia is vervolgens digitaal overgezet, waarbij een correctie van de kleurbalans en het histogram nodig waren. Storende stofjes waren op de foto niet zichtbaar.
De foto is op verschillende manieren gepresenteerd. Voor exposities heb ik de foto uitvergroot op fotopapier, met een passe-partout en in een aluminium lijst. Daarnaast gebruik ik de foto als een persoonlijk visitiekaartje. Als blikvanger heb ik de foto laten afdrukken op een zeildoek van 1 x 1,5 meter. Voor dit grote doek heb ik twee houten lijsten laten maken. Een lijst voor binnen, zodat ik hem aan een muur kan hangen en een lijst voor buiten, zodat ik hem op een geschikte plek in de grond kan plaatsen.

"De meeste foto's zijn gemanipuleerd"

Sommige mensen hebben moeite met het zogenaamde "photoshoppen". Hierbij is het oorspronkelijke beeld zodanig gemanipuleerd, dat er een ander beeld is ontstaan. Soms is het overduidelijk dat het beeld gemanipuleerd is, want dan staan er zaken op het beeld, die in de realiteit niet mogelijk zijn. Echter de manipulatie kan ook zodanig zijn, dat de toeschouwer het niet of nauwelijks kan zien.
Is het manipuleren van een foto, waarbij men een model dunner maakt, moreel gezien een goede zaak of niet? In de vierde editie van het Canon Proffessional Network Magazine uit 2009 stond een interview met Dan Moloney, een van de beste retoucheerders uit Engeland. Vanuit een technisch standpunt vindt hij dat er geen sprake is van goed of fout. Maar ook in morele zin heeft hij geen problemen om modellen dunner te laten lijken. In zijn vak maakt hij even vaak modellen dikker als dunner en als er volgens hem iemand de schuld zou moeten krijgen, zijn het de modellen zelf. Moreel gezien heeft hij meer problemen met een sigarettenadvertentie dan met een modeadvertentie.

Bij mijn exposities merk ik regelmatig dat men er in feite al vanuit gaat dat de foto's gemanipuleerd zijn. Bij mijn werk is dat nagenoeg niet het geval, hooguit verwijder ik wel eens een storend vlekje in bijvoorbeeld de lucht. Soms speelt onkunde een rol, het is al meermalen gebeurd dat men de zomereik in het winterse grasland als een gemanipuleerde versie van de zomereik in herfstkleuren bestempelde. Het zijn twee afzonderlijke foto's, die in twee verschillende jaargetijden zijn gemaakt.

"Het is geen kunst, het is maar een foto"

In 1994 had ik de expositie "Gros plan" in het Roy Adzak International Museum in Parijs. Op gegeven moment was ik alleen in de zaal toen een oudere dame binnen kwam, die duidelijk geïnteresseerd was in kunst. Allereerst vertelde ik haar wat over het werk van mijn beide mede-exposanten en daarna uitgebreid allerlei aspecten over mijn fotokunst. Zij luisterde aandachtig en gaf mijn werk zelfs enige complimenten. Toen ik haar echter na verloop van tijd pas vertelde dat het foto's waren, draaide zij gelijk om en liep de zaal uit alsof zij zich bedrogen voelde. Het is natuurlijk slechts een incident, maar geeft wel aan hoe dit persoon toentertijd over fotokunst dacht.